İkinci Karabağ Savaşı sırasında Azerbaycan'da sosyal ağlarda dezenformasyon yayılma olasılığı ve internetin kısıtlanması

İkinci Karabağ Savaşı sırasında Azerbaycan'da sosyal ağlarda dezenformasyon yayılma olasılığı ve internetin kısıtlanması
19:29 15.04.2021 | 1646 kere okundu | Yazarlar

Umud Orucov Atatürk Universitesi

 

     Özet     

      Modern dünyanın hızlı gelişmesinin temel nedeni, teknolojinin keşfi ve oluşumudur. Modern teknoloji iletişim ağlarının ortaya çıkışı, insanların yaşam tarzlarını hızlandırdı. Herhangi bir bilginin dünyanın bir yerinden diğer yerıne çok kısa bir süre içinde ulaştırılması, bize 21. yüzyılın başlangıcını bilgi teknolojisi çağı olarak adlandırmamız için sebep verir. Bilgi teknolojisi insanlıkta öyle bir pozisyon aldı ki, halihazırda devletler arası savaş sırasında, savaşçılar iki gruba ayrılıyor: silahlarla savaşanlar ve bilgi savaşındakiler. Siber saldırılar ve dezenformasyon, savaş yapan devletlerin silahlı savaşa paralel olarak yürütdüğü mücadele stratejileridir. Azerbaycan, 30 yıldır savaş halindeki bir devlet olarak Ermenistan ile hem ön cephede, hem de arkada cephede yani enformasyon savaşında savaş veriyor. 2020. yıl Eylül-Kasım savaşlarının arifesinde, sosyal ağ kullanıcılarının aktif faaliyeti, gazetecilik mesleği ile ilgisi olmayan şahsların bilgi paylaşımına, sosyal ağlarda bilgi savaşına katılmaları dikkate değer noktalardır.

      Bu makale Azerbaycanın İkinci Karabağ savaşı döneminde Azərbaycanda sosyal ağlarda dezenformasyon yayılma olasılığı ve bunun karşısını almak için savaş döneminde ülkede internetin kısıtlanmasını incelemektedir. Çalışmanın amacı bu gibi kiriz durumlarında sosyal paylaşım ağlarında dezenformasyonun yayılma olasılığının belirlemek ve devlet tarafından uygulanan kontrol mekanizmalarının ne kadar etkili olduğunu saptamaktır. Savaşın aktiv olarak sürdüğü 44 gün (27.09.2020-11.11.2020) içerisinde en çok kullanılan sosyal ağlar (Facebook, Twitter) çalışma kapsamı dahilinde incelenmektedir. Belge tarama yöntemi ile elde edilen veriler içerik çözümlemesi yapılarak analiz edilmiştir.

       21. Yüzyılda bir devletin zafer çalması için  bilgi teknolojisinin ne kadar önemli olduğu görülüyor.

Anahtar Kelimeler: Teknoloji, sosyal ağlar, Karabağ savaşı, dezenformasyon

 

 

 

 

 

 

Giriş

      Bilgi ne kadar değerli olursa o kadar tehlikelidir. Dünyadaki en pahalı şeyin bilgi olduğu fikri boşuna değildir. Gazeteciler çoğunlukla medyada kamuoyu oluşturmak için bilgi üretse de, diğer şahslar da sosyal ağlarda bilgi paylaşıyolar. Medyanın birçok alanda hem avantajları hem de dezavantajları olduğu kadar riskleri olduğu da tartışmasız kabul ediliyor. Halen savaş halinde olan bir ülkenin ahalisinin teknolojiye bu kadar yakın olması, sosyal ağlarda bilgi paylaşımı her an beklenmedik sonuçlara yol açabilir. 1 İkinci Karabağ Savaşı sırasında Azerbaycan hükümetinin ülke içinde interneti kısıtlamaya karar vermesi tesadüf değildir. Önceden tasarlanmış ve uygulamaya konulan kararın ana nedeni, savaşın başlamasından birkaç ay önce ülkede sosyal medyada zaman zaman yanlış bilgilerin yayılmasıydı. Tabii ki, bu her zaman kasıtlı olarak yapılmadı. Bazen insanlar yanlış bilgi olduğunu bilmeden haberleri paylaştılar.

     Bu savaşta silah gücü ne kadar etkiliyse, bilginin gücü de aynıydı. Bu yüzden de savaşta olan iki devletin ikisi de kendi internet medyalarında, sosyal ağlarda medya işcilerini, ahalini dikkatli olmaya davet ediyordu. Dünyanın büyük teşkilat ve devletlerinin hangi devleti desteklemesi doğru bilgilerin aktarılmasından olacak bir şeydi. Bu yüzden savaş gidişatı zamanı doğru bilglerin medyaya, sosyal ağlara aktarılması çok önemli idi. Aynı zaman doğru bilginin nasıl aktarılması konusu da çok önemliydi. Çünkü açıklanamayan, çarpıtılmış, asılsız bilgilere kimse inanamaz. Savaş gidişatı zamanı Ermenilerin dünyaya bunun gibi yalnış ve asılsız bilgiler aktarmaya çalışsa da bir sonuca ulaşa bilmedi.

      Düşman ülkenin teknolojiye yönelik gerçekleştirdiği siber saldırılar, yanlış bilgi yaymaya yönelik girişimler ve ülke medyasını olumsuz etkileme girişimleri de bu bilgi teknolojileri ve sosyal medyanın tehlikesini bir kez daha anlatıyor.2

      Ermenistan Azerbaycan Dağlık Karabağ konusunda bir çok araştırmalar, makaleler, köşe yazıları yazılsa da, İkinci Karabağ savaşında enforasyon teknolojileri konusuna değinilmedi. Bu konuda alan uzmanları birçok fikir bildirdiler, internetle, medyayla ilgili bilimsel tartışmalar oldu, yeni kararlar alındı.

1. “Gazeteciler için bilgi teknolojisi.” G.M.Gündüz.2009.(say67)

2. “Bilgi teknolojisi.” Halil İsmayilov. 2009.(say.83)

 

 

Karabağ savaşları

      Birinci Karabağ Savaşı, 1991-1994 yıllarında Dağlık Karabağ topraklarında Ermenistan ile Azerbaycan arasında şiddetli bir askeri çatışmaydı.

      Güney Kafkasya'nın iki devleti arasındaki çatışma, 1988'de Ermenistan'ın Azerbaycan'a yönelik toprak talepleri şeklinde başladı. Eski Dağlık Karabağ Özerk Bölgesi ve 7 komşu idari bölge olan Azerbaycan topraklarının% 20'si Ermenistan Silahlı Kuvvetleri tarafından işgal edilmiştir. Mayıs 1994'te bir ateşkes imzalandı ve Rusya, Fransa ve ABD'nin eş başkanlık ettiği AGİT Minsk Grubu tarafından başlatılan barış görüşmeleri 30 yıl başarısız oldu.       

    20. yüzyılın sonlarında 1990'lı yıllarda Karabağ savaşı sırasında ermeniler tarafından  sivil halka karşı işlenen soykırımlar, Azerbaycan'ın ilk özel televizyon kanalı ANS TV'nin muhabirleri tarafından haber yapıldı. Bu görüntülerin 30 yıldır dünya kamuoyunun dikkatine sunulması sonucunda dünyanın birçok ülkesi Ermenistan'ı terörist bir devlet olarak tanımıştır. Karabağ'dan göç eden Azerbaycanlılarla yapılan röportajlar, Ermenilerin işlediği soykırımla ilgili belgeseller, bununla ilgili yazılan kitaplar Karabağ'ın Azerbaycana ait olduğunu ve Ermenistan'ın terörist bir devlet olduğu gerçeğini aktarmaya çalıştı. Elbette burada medyanın, özellikle de bilginin rolü yadsınamaz.

      Nisan Savaşı veya Dört Gün Savaşı, 1-2 Nisan 2016 gecesi Kurgusal Dağlık Karabağ Cumhuriyeti’nde Azerbaycan askeri birimleri ile Ermenistan Silahlı Kuvvetleri arasında yaşanan askeri bir çatışmadır. Nisan çatışması, 1994 ateşkes imzalandığından beri Dağlık Karabağ'daki en şiddetli çatışmaydı. 5 Nisan'da her iki tarafın da rızası ve uluslararası kuruluşların gözetiminde yeni bir ateşkes anlaşması imzalandı. Ancak, Ermeni destekli ayrılıkçı güçler, imzalandıktan saatler sonra ateşkesi defalarca ihlal etti. Azerbaycan Cumhuriyeti'nin verdiği resmi bilgilere göre, Azerbaycan Silahlı Kuvvetleri 2.000 hektarlık bir alanı kurtardı, ancak Ermeni tarafı bölgenin sadece 800 hektar olduğunu ve stratejik bir önemi olmadığını iddia ediyor.3

      Rus LifeNews TV kanalının gazetecileri 5 Nisan 2016'da Azerbaycan'da akreditasyonsuz çalışmaktan dolayı Azerbaycan'dan sınır dışı edildi. Türk basınına göre, Nisan çatışmasında 400 PKK üyesi Ermeni tarafında savaştı.

 

İkinci Karabağ Savaşı

       İkinci Karabağ Savaşı ateşkesten bu yana Azerbaycan ile Ermenistan arasında en yoğun ve en uzun süren savaştır. Bu, uluslararası alanda Azerbaycan'ın bir parçası olarak tanınan, ancak Ermenistan hükümeti altında yaratılan sözde Dağlık Karabağ Cumhuriyeti üzerindeki çözülmemiş çatışmanın en son tırmanışıdır. Çatışmalar kısa sürede İkinci Karabağ Savaşı'na dönüştü. 30 yıldır dünyanın en büyük medya kuruluşları konuyla ilgili haber yapıyor ve ateşkes ihlali durumunda defalarca cepheden haberler yayınlıyorlar. Savaşan her iki devletde binlerce insan kaybı vardı. İkinci Karabağ Savaşı'nda Azerbaycanlı 2.785 kişi şehid oldu. İkinci Karabağ Savaşı'nı Birinci Savaş'tan ayıran temel nüanslardan biri, bu savaşın seyri ve tarihi gerçeklerin sosyal medya aracılığıyla tüm dünyaya yayılmasıydı. Sosyal ağların buradaki rolü yadsınamazdı.4 Tabii ki bu savaş sadece cephede değil, siyasi masalarda, bilimsel tartışmalarda ve televizyon tartışmalarında da gerçekleşti. Aynı zamanda sosyal medyaya yönelik bilgi savaşı, bilgi kaynaklarına siber saldırılar, kasıtlı yanlış bilgi sızıntıları ve İkinci Karabağ Savaşı'na paralel olarak gerçekleşti.5

      İkinci Karabağ Savaşı sonunda Azerbaycan hükümeti düşmanın cephedeki gücünü öğrendiği gibi, ülkedeki bilgi kaynaklarının güvenliğinin ne kadar etkili olduğunu, düşmanın siber saldırı stratejisini, sosyal ağlarda başlatılan destek ve yardım kampanyalarının seviyesini incelemesi için, Azerbaycan'da sosyal medyanın gücünü bir bütün olarak analiz etmek ve yanlış bilgilendirme ve siber saldırıların nasıl önlenebileceğini analiz etmek için iyi fırsattı. 6Azerbaycan ile Ermenistan arasındaki sosyal medyanın ve enformasyon savaşının önemi var çünkü her iki ülke Karabağ'ın kendi toprakları olduğunu iddia ediyordu. Ancak Azerbaycan Cumhuriyeti, tarihi gerçeklerden yola çıkarak Karabağ'ın her zaman Azerbaycan'ın toprakları olduğunu ve bunun böyle kalacağını Ermenistan'a ve tüm dünyaya ispatlamaya çalışıyor. 7

      44 gün süren savaş neticesinde Azerbaycan askeri Karabağ'ı işgalden kurtardı ve Azerbaycan medya çalışanları ve sosyal ağ kullanıcıları gerçek ve güvenilir kaynaklara dayanan bilgilerle Karabağ'ın Azerbaycan'a ait olduğunu dünya kamuoyuna bildirdi.

3.https://tenzilerustemhanli.az/projects/nagorno-karabakh-conflict/        4.http://files.preslib.az/projects/azerbaijan/gl8.pdf

5.http://supremecourt.gov.az/static/view/168                   6.https://azlogos.eu/ikinci-qarabag-muharibəsi-səbəblər-və-ilkin-sərtlər/

7.https://www.bbc.com/azeri/live/azerbaijan-54577122

 

İkinci Karabağ savaşı sırasında siber saldırılar

      Siber saldırı, bir siber olay yaratmak için bir siber silahın veya bilgi sistemlerine karşı siber silah olarak kullanılabilecek bir sistemin kasıtlı olarak kullanılmasıdır. Bilgisayarlarda ve ya bilgisayar ağlarında yapılan saldırı, bir varlığın izinsiz kullanımına, değiştirilmesine, kaldırılmasına, imha edilmesine, çalınmasına veya edinilmesine yönelik yetkileri kaldırma girişimidir. Saldırgan, potansiyel olarak zarar verme niyetiyle bilgilere, bir işleve veya sistemin diğer kısıtlanmış alanlarına izinsiz erişim sağlamaya çalışan bir kişi veya süreçtir. Bağlama bağlı olarak, siber programlar bir siber saldırının veya siber terörizmin parçası olabilir. Siber saldırılar egemen devletler, bireyler, gruplar, toplumlar veya kuruluşlar tarafından kullanılabilir ve anonim bir kaynaktan gelebilir. Siber saldırıyı kolaylaştıran bir ürüne bazen siber silah denir. Bir siber saldırı, hassas bir sistemi hackleyerek bir hedefi çalabilir, değiştirebilir veya yok edebilir. Siber saldırılar, casus yazılımların kişisel bir bilgisayara yüklenmesinden tüm ulusların altyapısını yok etme girişimlerine kadar değişebilir.

      Belirtildiği gibi, savaş arifesindeki bilgi alanında ana savaşlarından birine siber saldırılar denir. İkinci Karabağ Savaşı sırasında Azerbaycanlı hackerlar bir dizi Ermeni internet sitesini hackledi ve Cumhurbaşkanı İlham Aliyev'in uluslararası arenada "Karabağ Azerbaycandır ve ünlem işareti" sözlerinin yanı sıra "Bir Ermeni askeri ölmek istemiyorsa Azerbaycan topraklarından defolmalıdır" sözlerini yayınladı. Ayrıca olası Ermeni provokasyonunu önlemek için Ulaştırma, İletişim ve Yüksek Teknolojiler Bakanlığı'na bağlı Elektronik Güvenlik Servisi, vatandaşları sosyal medyada, telefon veya e-posta adreslerinin mesaj kısmındaki bağlantılara erişmemeye, dosya yüklememeye çağırdı.8 Azerbaycan'ın bilgi teknolojisi savaşında kendi kaynaklarını sağlaması anlaşılabilir. Azerbaycan sınırları içinde interneti yavaşlatmanın amacı mücbir sebepleri önlemekti.9

      İkinci Karabağ savaşı zamanı Ermenistan tarafında Azerbaycan bilgi kaynaklarına sızmak için de bir çok amaliyatlar gerçekleşti. Burada iki maksat vardı. Birincisi, devlete ait kaynaklardan sırr olan bilgileri çalmak, ikincisi ülke medyasına, ahaliye dezenformasyon yaymak. Tabii ki, önceden yapılmış tedbirlerin sonucu olarak Ermeniler isteğine ulaşamadılar.

8. https://www.aznews.az/news/society/261795.html

9.https://1905.az/kiber-mueharib%C9%99-yoxsa-informasiya-mueharib%C9%99si/

“Gazeteciler için bilgi teknolojisi.” G.M.Gündüz.2009.

 

 

İkinci Karabağ savaşı sırasında Azerbaycanda sosyal ağlarda yayılan dezenformasyon

      Milyonlarca insan sosyal ağları çeşitli amaçlarla kullanıyor ancak bu ağları kullanırken büyük hatalar yapan kullanıcıları da görmek mümkün. Özellikle savaş sırasında sosyal medyadaki en tehlikeli şey yanlış bilgilerin yayılması, askeri ve iç sırların düşmana aktarılması ve halk arasında endişe verici paylaşımlardır.10 Sosyal ağlarda bu tür olayları önlemek için özel bir sansür kuralı olmadığından, Azerbaycan hükümeti İkinci Karabağ Savaşı sırasında bilgilerin yayılması ve alınması sırasında halkın dikkatli olması çağrısında bulundu.11 Ancak deneyimler, savaşın gidişatına bağlı olarak mutlu veya üzgün bir sosyal ağ kullanıcısının duygularını ifade etmesi yasak olan bilgileri her an paylaşabileceğini göstermiştir.

 

      Dezenformasyon farklı yollarla azerbaycanlı sosyal ağ kullanıcıları arasında virus gibi yayıla biliyordu. Ermenistan tarafında siber hücum alan uzmanları farklı botlarla Azerbaycandakı sosyal ağ kullanıcılarına savaş süreci ile ilgili yalnış bilgiler veriyordu ve kullanıcı bu bilgiyi yakın şahslarla paylaşdığı zaman böylece bilgi yayılıyordu. Mesela, İkinci Karabağ savaşı döneminde bir Ermeni botu yaratılmışdı. Bu bot Azerbaycanda paylaşılarak insanlara “Binlerce Azerbaycanlının gizli bilgileri bu botta toplandı, hemen siteye dahil ol ve kendi bilgilerinin burada olup olmadığını kontrol et.” mesajını veriyordu. Aslında bazı kullanıcılar yalnışlıkla botun sitesinin üzerine tıklıyordu. Bu bir tuzaktı. Böylece bot isteğine varıyordu ve gerekirse dezenformasyon yaymak, gerekerse de siber saldırı yapmak için hazırlanıyordu. Azerbaycan tarafı ise bu botların en etkilisini “ Tavush bot”u yaratmıştı. Tüm Ermeni halkını, Ermeni Savunma Bakanlığını hayal kırıklığına uğratan bu botu Azerbaycanlı bilgisayar uzmanı Farid Pardaşünas yaratmıştı. Ermeni botlarının aksine olarak Tavuş bot dezenformasyon değil, doğru bilgiyi Ermeni halkına ulaştırıyordu. Mesela, İkinci Karabağ Savaşı döneminde Azerbaycan devleti toprakları işgalden azad ede ede ilerlediği, binlerce ermeni askerini yararsız hale getirdiği halde Ermenistan Savunma Bakanlığı Ermenistan halkına bunun tam aksine olan yalnış bilgiler veriyordu. Tavu bot ise hakiketten doğan bilgileri Ermeni halkına ulaştırıyordu.

10.https://1905.az/kiber-mueharib%C9%99-yoxsa-informasiya-mueharib%C9%99si/

11.https://news.milli.az/society/738526.html

* Dezenformasyon, yanlış veya doğruluğu bulunmayan ve kasıtlı olarak yayılan bilgi.

Hasmı rencide etmeyi, aşağılayıp küçük düşürmeyi amaçlayan propaganda ile benzerlik taşır. Sahte belge, el yazısı, fotomontaj ve montaj filmler ile fabrikasyon istihbarat ve dedikoduların duyurulması gibi yöntemleri bulunur. Sosyal alanda bireyleri ve toplumları yönlendirmek amacıyla, yanlış bilgi ve haber vermek için kullanılan en önemli araçlardan biridir. Espiyonaj veya askeri istihbarat alanında dezenformasyon, düşman kuvvetleri yanlış kararlar aldırmaya yönelik olarak çıkartılır. Hasım tarafta psikolojik çöküntü oluşturulması ve motivasyonun kırılması için de kullanılır. Yanlış bilgi üretme ve yayma yoluyla yapılabileceği gibi mevcut bir bilgiyi kötü maksatla kullanma ve çarpıtarak verme yöntemi de uygulanabilir. Geleneksel propaganda veya Büyük Yalan teknikleri toplumsal seviyede hissiyatı motive veya demotive etme amacı taşırken dezenformasyon, makul seviyede kitleleri kuşkuda bırakan çarpıtma bilgiler veya bu bilgilerin yanlış kasıtlı sonuçlara bağlanması yoluyla manipüle etme amacına hizmet eder.

Karabağ savaşı sırasında Azerbaycanda internetin kısıtlanması

      Savaş zamanı siber saldırılar, dezenformasyon yayılma olasılığı dikkate alınarak Azerbaycan sınırları dahilinde internetin kısıtlanması kararı alındı. Ancak sosyal ağlarda gündemi takip eden sosyal ağ kullanıcıları, zor da olsa VPN - Virtual private Network (Sanal Özel Ağ) kullanarak sosyal ağ hesaplarına erişebildi.

      Azerbaycan dilinde sosyal medya kaynakları, Azerbaycan dilini akıcı bir şekilde bilen Ermeniler tarafından oluşturulmakta ve bu kaynaklar aracılığıyla yanlış bilgilendirme bağlantıları paylaşılmakta olduğu ortaya çıkarıldı.12 Kurgusal olaylar, abartılı rakamlar, kesintisiz şehit haberleri, hükümeti ifşa etmeye yönelik bilgiler bu sayfaların paylaşımının temelini oluşturdu. Elbette, bu tür bilgileri yaymanın amacı açıktı: halk arasında panik yaratmak, halkın dikkat noktasını yok etmek, hükümeti savaş fikrinden yayındırmak, sokak yürüyüşleri ve mitingler için çağrı yapmak Ermeniler bazen WhatsApp üzerinden Azerbaycanca ses kaydı yapıyorlar ve bunu bir kişiden birkaç kişiye ileterek hedefine en azından kısmen ulaşabiliyor ve en azından birkaç kişi rahatsız edilebiliyor. Son savaşların tarihi, düşmanın temel bilgi kaynaklarının yok edilmesine büyük önem verdiğini de gösteriyor. Bu arada yabancı dilde bilgi yayan ulusal kaynaklara yönelik siber saldırılar da yoğunlaştı. Böyle bir durumda, haber sitelerinin liderleri öncelikle kaynaklarının güvenliğine dikkat etmelidir. Alandaki profesyoneller işe dahil edilmelidir. Alternatif veri merkezleri kullanılmalı, düzenli izleme yapılmalı, kaynağın yedekleme seçenekleri geliştirilmeli ve çalışanlar temel güvenlik kurallarına uymalıdır.13

      Azerbaycan'ın interneti ile Ermenistan'ın interneti kıyaslanamayacak kadar farklıdır. Azerbaycan'da düzenlenen birçok uluslararası yarışmada, birçok ülkeden gelen uzmanlar Azerbaycan'daki internet düzeyini övdü.*

12.https://sonxeber.net/99681/ekspertden-vetendaslara-cagiris-sosial-media-resurslarina-qarsi-hucumlar-artib.html

13.https://kaspi.az/az/202009211254-muharibe-informasiya-sahesinde-de-aparilir

*Azerbaycan'da İnternet 1993'ten beri gelişiyor. İlk web sitesi 1994 yılında Azerbaycan Bilimler Akademisi'nde oluşturulmuş ve ilk devlet organının web sitesi Azerbaycan Cumhuriyeti Cumhurbaşkanının web sitesidir ve 1997 yılında kurulmuştur. Yüksek seviyeli ulusal AZ alanı 1993 yılından beri yönetilmektedir. İnternetin gelişimi ilk günden itibaren esas olarak özel sektör tarafından gerçekleştirilmiştir. Ülkenin uluslararası İnternet'e bağlantısı iki özel şirket (Delta Telecom ve AzerTelecom) tarafından sağlanmakta ve ISS'ler için alternatif bir seçenek sunmaktadır.

 

 

 

Azerbaycan'daki sosyal ağ kullanıcıları

      Modern hayatımızın ayrılmaz bir parçası haline gelen sosyal ağları yayma süreci, yirminci yüzyılın 90'lı yıllarında başladı. İlk sosyal ağ olan classmates.com, 1995 yılında aynı eğitim kurumlarından mezun olan kişileri bir araya getirmek için kuruldu. 21. yüzyılın başından bu yana, sosyal ağların uluslararası bilgi alanında yayılması hızlandı. 2002'de LinkedIn, 2004'te Facebook, 2005'te YouTube, 2006'da Twitter, 2010'da Instagram ve diğer sosyal ağların oluşturulmasıyla uluslararası bilgi toplumunda sosyal akışlar yeni bir aşamaya geçti.

Son raporlara göre, şu anda dünyada 7,7 milyar insan var. Onlardan:

  • 5.1 milyar – cep telefon sahibi,
  • 4.4 milyar – internet kullanıcısı,
  •   3.7 milyar – aktif bir sosyal medya kullanıcısıdır.

      Facebook, sosyal ağların kullanımına ilişkin istatistik tablosunun en üstünde yer almaktadır. Listede YouTube ikinci, WhatsApp üçüncü sırada yer aldı. Listede Messenger, Wechat, Instagram, QQ, Qzone, TikTok, Sina Weibo, Redit, Twitter, Douban, Snapchat, LinkedIn ve Pinterest bulunmaktadır.14

      Facebook platformuna göre, Aralık 2020'de Azerbaycan'da 3,7 milyon aktif Instagram kullanıcısı ve 1,5 milyon Facebook kullanıcısı vardı. Listedeki Twitter kullanıcı sayısı az olmasına rağmen, İkinci Karabağ Savaşı sırasında Azerbaycan'da kayıtlı Twitter kullanıcı sayısında artış oldu. 15

      Twitter bazı açılardan Facebook'a benzese de farklı bir platformdur. Karşılaştırıldığında, Facebook kişisel bir ağdır ve Twitter daha açık bir şekilde kullanılan bir sosyal ağdır. Twitter'ın halka açık olmasının birçok avantajı vardır. Arkadaşlarınızla birlikte, en sevdiğiniz sporcular, yazarlar, şarkıcılar ve daha fazlası gibi ünlülerle etkileşimde bulunmak oluyor. Bu sosyal ağın avantajlarından biri, daha geniş bir kitleye ulaşma yeteneğidir.

      İkinci Karabağ savaşı döneminde Azerbaycanda sosyal ağ kullanıcıları Ermenistanlı sosyal ağ kullanıcıları ile bilgi savaşına geçmişlerdi. Aslında iki taraflı yürütülen bu savaş düzenli, sistematik, objektif ve etik olarak devam etse de, bu konuyla ilgili Bakü Devlet Üniversitesinin profösörü, ünlü gazeteci Gulu Meherremli ile sohbetimiz zamanı başka bir sonuca vardık. Devletlerin savaşı zamanı ahalinin bilgi savaşına geçmesi profösyönellik bakımından doğru değil, bu işle Savunma Bakanlığının alan üzre uzmanlaşmış şahsları çalışmalılar. Yani eğtimi olmayan bir sosyal ağ kullanıcısı bilgi savaşına ben de katılayım derken paylaşacağı herhangi bir yalnış ve ya doğruluk payı isbatlamayan bilgiye göre bir çok şeyi alt üst ede bilir. Lakin Ermenistan'ın Azerbaycan'a yönelik saldırgan politikasını ortaya çıkaran paylaşımlar Twitter'da rekor sayıda izleyici ile paylaşıldı. Azerbaycan'ın Gence, Mingaçevir, Barda ve Tovuz şehirlerindeki sivillerin bombalanmasını, Ermeni füzeleri ile evlerin tahrip edilmesini ve yüzlerce sivilin ölümünü doğrulayan fotoğraf ve videolar, başta Twitter olmak üzere uluslararası medya ve sosyal medya kullanıcıları ile paylaşıldı, yapılan terrör olayları aynı başlık etiketi ile paylaşılarak Twitter'da dünya trendine düşe bilmiş bazen de bu trendde birinci yerde olmuştur.

      İkinci Karabağ Savaşı'nın arifesinde Cumhurbaşkanı İlham Aliyev, Ermeni işgalinden kurtulan her bölge hakkında televizyonda yaptığı konuşma ile paralel  Twitter'da da haberi paylaşarak Azerbaycan halkını zaferden dolayı tebrik ediyordu.16 Cumhurbaşkanı, devlet televizyonunda yaptığı konuşmada bile, halkın konuşmasındaki bazı nüansları beğendiğini bildiğini söylüyordu. Cumhurbaşkanı, zafer haberini Twitter'da defalarca paylaşıyorsa, sosyal ağlarda Cumhurbaşkanı ve askerleri destekleyen mitinglerin başladığını görüp halka teşekkür ediyorsa, 44 günlük savaşta sosyal ağların oldukça başarılı bir şekilde kullanıldığı sonucuna varılabilir. *

14 https://orkhanrza.com/category/04-sosial-sebeke/

15 http://www.anl.az/down/meqale/baki_xeber/2013/dekabr/340794.htm

16. https://twitter.com/azpresident

*Azerbaycan'da siyasetçi daha fazla Twitter kullanıyor. Örnek:

        Başkanın iki Twitter hesabı var: Mayıs 2010'da İngilizce tweetlerle açılan @presidentaz hesabı ve iki ay sonra Azerice'de @azpresident hesabı açıldı. CrowdRiff'e göre, bu hesaptan en popüler tweet 2013 yılında yazılmıştır. "Türkiye ne kadar güçlüyse, Azerbaycan da o kadar güçlü olacaktır." Milletvekilleri Ganira Pashayeva, Ali Karimli, İsa Gambar, Bakhtiyar Hajiyev, Novruz Mammadov ve diğer siyasetçilerin de Twitter'da büyük bir takipçisi var.

 

 

 

 

Sonuç

      Araştırma ve analizlerimize baktığımızda modern dönemin önemli faktörlerinden biri olan bilgi teknolojsinin önemini ve ne kadar benzersiz bir etkisi olduğunu göre biliyoruz. Geçen asrın sonuna kadar enformasyon yayımı geleneksel olarak gazete, günlük, televizyon, radyo ve s. üzerinden yayımlansa da, 21. yüzyılın başlangıcında sosyal ağların meydana gelişi ile bilgi daha çok yayıldı ve bu aslında bir az da bilginin doğruluk payını şüphe altına almaya başladı.

       Her şeyin doğru ve ya yalnış kullanma stratejisi olduğu gerçeyini sosyal ağlara da ait ede biliriz. Örneğin makalamizde öne çıkarttımız İkinci Karabağ savaşları zamanı Karabağın Azerbaycana ait olması gerçeğini sosyal ağlar üzerinden kanıtlı bilgilerle, düşünülmüş strateji ile dünyadaki sosyal ağ izleyicilerine ulaştırmak doğru bir sosyal ağ etkinliği sayıla bilir. İkinci Karabağ savaşları zamanı Azerbaycan hükümetinin ülke sınırları dahilinde internetin kısıtlanması kararı almasının nedenleri hakkında açıklamaları eleştirdik. Siber saldırıların, dezenformasyon yayımının karşısını almak için alınan bu kararın, savaş zamanı dikkat edilen en önemli faktörlerden birinin de bilgi teknolojileri olduğuna işaret ediyor. Bunun yanısıra bir çok sosyal ağ kullanıcısının internete erişimi sağlaya bilmek için VPN kullanması dolayısıyla yalnış bir addım. Çünki birçok kişinin ücretsiz olarak kullandığı VPN”ler kullanıcının chazında aktif edildiği zamanı kişiye özel bilgini kopyalaya biliyor ve ya cihaza virüs yaya biliyor.

      Yalnış bilgi virüs gibidir, yayıldıkca yayılır ve karşısı alınması çok zor olabiliyor. Savaş zamanı devletlerin de en çok dikkat etdiği faktör dezenformasyon yayının karşısının alınması olmalıdır. Sosyal ağlarda dezenformasyon yayımının karşısını almak için özel bir sensör olmadığı için bu mesele özellikle savaş sürecinde olan devletler için çok risklidir. Ahali arasında yayılan her hangi önemli yalnış bir bilgi devlet içinde de savaşa nedene sebep olabilir. Bu gibi olaylar daha çok devlet dahilinde muhalefet partilerin medyası, düşman ülkenin siber saldırıcıları ve daha çok tıklanma sayı için yayın yapan küçük medya siteleri tarafından yaypıla bilir. Tabii ki, devletin özel sırrlarını ifşa eden, hükumet aleyhine yalnış bilgi yayan ve diğer bu sıradan dezenformasyon yayımı yapan kişiler, kurumlar kanun talebiyle cezalandırılıyor. Böyle olayların olma ihtimalini düşünerek İkinci Karabağ savaşı sırasında Azerbaycan Savuma Bakanlığı halka dikkat edilmesi konularla ilgili bir çok kez müracaat etdi.

      Yapılan tüm sistematik tedbirlerin sonucunda Azerbaycan tarafı ister silahlı savaşta, isterse de bilgi teknolojisi savaşında düşmanı yene bildi ve kendi topraklarını Ermeni işgalinden azad etti.

 

 

 

      Kaynakça

 

Gazeteciler için bilgi teknolojisi. G.M.Gündüz. 2009.

Bilişim Teknolojileri. Halil İsmayilov. 2009.

Babayev Z. Kitle iletişim araçları ve siyaset. Metodik yardımlar.

https://tenzilerustemhanli.az/projects/nagorno-karabakh-conflict/

http://files.preslib.az/projects/azerbaijan/gl8.pdf

http://supremecourt.gov.az/static/view/168

https://azlogos.eu/ikinci-qarabag-muharibəsi-səbəblər-və-ilkin-sərtlər/

https://www.bbc.com/azeri/live/azerbaijan-54577122

https://www.aznews.az/news/society/261795.html

https://1905.az/kiber-mueharib%C9%99-yoxsa-informasiya-mueharib%C9%99si/

http://www.anl.az/down/meqale/baki_xeber/2013/dekabr/340794.htm

https://sonxeber.net/99681/ekspertden-vetendaslara-cagiris-sosial-media-resurslarina-qarsi-hucumlar-artib.html

https://kaspi.az/az/202009211254-muharibe-informasiya-sahesinde-de-aparilir


Yazarlar
Haberler